Όλες οι ερμηνευτικές προσεγγίσεις συγκλίνουν στο συμπέρασμα, πως στην αρχή του 21ου αιώνα επανακαθορίστηκε η πολιτική ως εξουσία λήψης συλλογικών αποφάσεων [1] με αποτέλεσμα την κρίση της πολιτικής, η οποία εκδηλώνεται με τη μορφή της αποχής από τις εκλογές, της αναποφάσιστης ψήφου και της μείωσης συμμετοχής στα πολιτικά κόμματα και τα συνδικάτα. Στη δημοκρατία είναι γνωστό πως η εξουσία θεμελιώνεται στη συναίνεση, η οποία είναι συμβατή με την ελευθερία των ψηφοφόρων, ενώ την πολιτική ευθύνη να φέρουν οι εκλεγμένοι από τον λαό αντιπρόσωποι. Η εθνική κυριαρχία, που συνιστά κατ’ ουσία την κοινοβουλευτική κυριαρχία έδειξε να κλονίζεται στο όνομα της οικονομικής παγκοσμιοποίησης με την αμφισβήτηση της δυνατότητας των αντιπροσώπων των λαών να αποφασίζουν αυτόνομα[2], καθώς στον νεοφιλελευθερισμό πρωταρχική προτεραιότητα συνιστά η διασφάλιση της αγοράς και η προς τούτο πρόκληση της απορρύθμισης της οικονομίας υπέρ του κεφαλαίου. Συνεπώς, η αποδοχή του αυταρχικού και του κοινωνικού συντηρητισμού, αλλά και η προαγωγή του κρίνεται επιβεβλημένη για την περιστολή οποιαδήποτε πρωτοβουλίας αμφισβήτησης [3].
Το πολιτικό και κομματικό σύστημα στην εποχή της νεωτερικότητας φάνηκε να μετατοπίζεται προς πιο συντηρητικές κατευθύνσεις. Οι σύγχρονες εξελίξεις αποδεικνύουν τη σύνθετη κατάσταση με τις ακραίες αυταρχικές τάσεις να ενισχύονται σε όλες τις χώρες της ηπείρου, ενώ η αφαίρεση των κοινωνικών κατακτήσεων λόγω της οικονομικής κρίσης και η εμπλοκή σε πολεμικές συρράξεις ακόμη και σε ευρωπαϊκό έδαφος διαπλάθουν μια διαφορετική κατάσταση από εκείνη των μεταπολεμικών δεκαετιών. Προς τούτο τα παραδοσιακά κόμματα ενσωματώνουν στο πολιτικό τους λόγο όχι μόνο στοιχεία, αλλά και πρόσωπα της ακροδεξιάς. Στην Ευρώπη ο κεντρώος λ.χ Μακρόν υιοθέτησε αντιλήψεις της ακροδεξιάς Λεπέν, ενώ η ελληνική συντηρητική παράταξη της ΝΔ ενσωμάτωσε πρόσωπα και αντιλήψεις από χώρο, που ανήκαν στο χώρο της νέας συντηρητικής δεξιάς [4] με συνέπεια κατά τη διάρκεια των τελευταίων πέντε ετών να έχουν ενσωματωθεί στο λόγο της πολλές ρητορικές τεχνικές, που προβάλλονται από την εναλλακτική δεξιά, όπως ο νόμος για την υποχρεωτική συνεπιμέλεια, όπου οι άνδρες εμφανίζονται ως το «θύμα» του φεμινισμού (συνιστά αγαπημένη έκφραση της Ακροδεξιάς διεθνώς), η χρήση επιθετικών εκφράσεων προς τους μετανάστες και η απώθηση τους στα χερσαία και θαλάσσια σύνορα της χώρας [5].
Το γεγονός, μάλιστα, πως σήμερα, ακόμη και τα κεντροαριστερά κόμματα στη μεταδημοκρατία έχουν μετατοπιστεί σε θέσεις νεοφιλελεύθερες εύλογα δικαιολογεί όχι μόνον το γεγονός της μεγάλης αποχής του λαού από τις εκλογικές διαδικασίες, αλλά και της μετακίνησης του λαού προς ακραίες θέσεις, καθόσον σήμερα φαίνεται τα κόμματα να μην έχουν ουσιώδεις πολιτικές και ιδεολογικές αντιθέσεις [6]. Προς τούτο η αυξανόμενη απήχηση της ακροδεξιάς ρητορικής οφείλεται στην αντίδραση προς την παγκοσμιοποίηση και τη συσπείρωση στο έθνος-κράτος, ενώ εξαιτίας του εντεινόμενου ευρωσκεπτικισμού αμφισβητήθηκε η μείωση της εθνικής κυριαρχίας, που επέφερε η πολιτική ενοποίηση της Ε.Ε. Μέσα σε αυτό το κλίμα, η διαπιστωμένη, ομολογουμένως, έλλειψη διαφάνειας στις αποφάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, μιας και οι διαδικασίες λήψης αποφάσεων διενεργούνταν, συχνά, ερήμην των εκλεγμένων εθνικών αντιπροσώπων, προκάλεσε αποστροφή στο μόρφωμα των Βρυξελών[7].
Καθίσταται, συνεπώς, προφανές, πως πριν λίγα χρόνια ήταν αδιανόητο για τον καθένα μας να προβλέψει την αύξηση της επιρροής ακροδεξιών και νεοφασιστικών σχημάτων, καθώς και την ανάληψη κυβερνητικών θέσεων [8]. Δεν υφίσταται, βέβαια, επιστημονική ομοφωνία ως προς τους όρους του κινήματος αυτού, καθώς καθόλου τη διάρκεια τη μεταπολεμικής περιόδου αλλάζει διαρκώς ονομασίες. Τις πρώτες δεκαετίες τα κινήματα αυτά περιγράφονταν ως «νεοφασισμός», που μεταβλήθηκε σε «εξτρεμιστική δεξιά» τη δεκαετία του 1980, «ριζοσπαστική δεξιά» τη δεκαετία του 1990, σε «δεξιό λαϊκισμό» στις αρχές του 21ου αιώνα και σε «ακροδεξιά» τα τελευταία χρόνια [9].
Σήμερα, έχει παρατηρηθεί μια αλλαγή στη στρατηγική της και την ανάδυση μιας νέα μορφής εναλλακτικής δεξιάς, γνωστής στο πολιτικό πεδίο ως «Αll–Right». Η ιστορική της διαδρομή ξεκίνησε από την Αμερική και γιγαντώθηκε επί θητείας του αμερικάνου προέδρου Ν. Τράμπ, ενώ σημειώθηκαν ανάλογα περιστατικά διεθνώς όπως στη Βραζιλία του πρώην προέδρου Ζ Μπολσονάρο, στην Ινδία του Προέδρου Ν. Μόντι, στην Ιταλία της Τ. Μελόνι, στη Γαλία της Μ. Λεπέν και του Ζ. Μπαρντέλα, αλλά και στην πολιτική ρητορικής της Εναλλακτικής στη Γερμανία [10]. Η μετατόπιση, βέβαια, του πολιτικού συστήματος δεν παύει να συνιστά συνειδητή επιλογή για μεγάλο τμήμα του εκλογικού συστήματος μιας και τα ακροδεξιά κόμματα έχει υποστηριχθεί πως χρηματοδοτούνται συχνά από το μεγάλο κεφάλαιο και οι ιδέες τους καλλιεργούνται συστηματικά στα μέσα ενημέρωσης, που κυριαρχούν [11].
Παρότι, λοιπόν, για πολλές δεκαετίες μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, το φάντασμα της ακροδεξιάς έμοιαζε να αποτελεί παρελθόν για την Ευρώπη, την τελευταία δεκαετία επενδύοντας πολιτικά στην αύξηση των μεταναστευτικών ροών έχει καταγράψει αξιοσημείωτη άνοδο των δυνάμεων της με εκλογικές επιτυχίες σε μια σειρά από χώρες της Γηραιάς Ηπείρου, ενώ το 2024 η νίκη του Ν. Τραμπ στις προεδρικές εκλογές των ΗΠΑ και η στήριξη των ακροδεξιών ευρωπαϊκών κομμάτων από τον στενό του συνεργάτη Ί. Μασκ ευνόησε την περεταίρω άνοδό της [12]. Ειδικότερα, η στροφή του Ρεπουμπλικανικού κόμματος προς ακροδεξιές θέσεις και η ανάδειξη του Τράμπ στηρίχθηκε από συγκεκριμένους επιχειρηματίες με την αντίστοιχη προβολή στα ΜΜΕ [13]. Η Ευρώπη, πάλι, είτε σε ενιαία γραμμή, είτε σε επίπεδο εθνικών κρατών, δεν μπόρεσε να μειώσει την αβεβαιότητα της ανασφάλειας, που νοιώθουν εκατομμύρια πολιτών και οι οποίοι εξαιτίας αυτής αναζητούν διέξοδο στα πολιτικά υποκείμενα της ακροδεξιάς. Τα ακροδεξιά ευρωπαϊκά κόμματα δεν επιλέγονται πλέον τόσο από τον στερεοτυπικό ακροδεξιό λευκό άνδρα συνήθως χαμηλής μόρφωσης και κάποιας ηλικίας, άλλα έχει διευρυνθεί η εκλογική τους βάση, καθώς σε παρά πολλές ευρωπαϊκές χώρες η δεξαμενή της ακροδεξιάς ψήφου, περιλαμβάνει όλο και περισσότερους νέους. Τα κόμματα αυτά στηριζόμενα στην ατζέντα του ακροδεξιού λαϊκισμού επιτυγχάνουν την επιτυχή χρήση των σύγχρονων εργαλείων επικοινωνίας στα social media, που δεν είναι άλλη από της ασφαλούς διαβίωσης, ενώ έρευνα βασιζόμενη στα στοιχεία χωρών του ΟΟΣΑ στην περίοδο 1970-2002, διαπίστωσε πως πτώση μιας ποσοστιαίας μονάδας στην ανάπτυξη οδηγεί σε μια αύξηση κατά 1% στα ποσοστά δεξιών ή εθνικιστικών κομμάτων [14].
Ο Α. Τσίπρας από τη δική του σκοπιά σε πρόσφατη ομιλία του στο Harvard Kennedy School απέδωσε την απομάκρυνση των λαϊκών στρωμάτων από τις προοδευτικές δυνάμεις στη σταδιακή μετατόπισή αυτών των δυνάμεων προς τα δεξιά και στην κυριαρχία γενικευμένου αισθήματος ανασφάλειας που προκάλεσαν οι αλλεπάλληλες κρίσεις λόγω της υιοθέτησης νεοφιλελεύθερων οικονομικών επιλογών. Προς τούτο αναφέρθηκε ενδεικτικά στις συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου, που δεν προστάτευσαν αποτελεσματικά τους εργαζόμενους, στην απορρύθμιση των αγορών, στη ενίσχυση του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου και στις ιδιωτικοποιήσεις, που οδήγησαν στην αποβιομηχάνιση και στην αύξηση των ανισοτήτων. Για μεγάλο μέρος των λαϊκών στρωμάτων υποστήριξε, πως δεν υπάρχει ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στα κεντροαριστερά και στα κεντροδεξιά κόμματα, ενώ την ίδια στιγμή τα κόμματα της Δεξιάς και κυρίως της Ακροδεξιάς φαίνεται να ανταποκρίνονται περισσότερο στο αίτημα των πολιτών για ασφάλεια. Σχετικά, τέλος, με το μείζον ζήτημα του πολέμου στην Ουκρανία και στη Παλαιστίνη, οι προοδευτικές δυνάμεις δεν υπερασπίστηκαν στο βαθμό, που όφειλαν την ειρήνη και το διεθνές δίκαιο, εγκαταλείποντας χώρο στην Ακροδεξιά να το πράξει με τον Τραμπ λ.χ να επιβάλει αποικιοκρατικούς όρους στο Κίεβο [15].
To γεγονός, λοιπόν, ότι τα κόμματα που πολιτικά πρόσκεινται δεξιότερα του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος υιοθετούν την οικονομική ατζέντα, συμβάλει στον να αποκομίζουν ψήφους από την παραδοσιακή αριστερά. Αποκλείεται, άλλωστε, να προσελκύουν ψήφους μέσω της υπόλοιπης ατζέντας τους για το μεταναστευτικό, για την κοινότητα των LGBT, για τα δικαιώματα των γυναικών και για τα δικαιώματα των μειονοτήτων, που συνιστούν το ανάχωμα των αριστερών κομμάτων [16]. Στα αίτια, που τροφοδοτούν την άνοδο της ακροδεξιάς στην Ευρωπαϊκή Ένωση συγκαταλέγονται ο φόβος η φτώχεια, η περιθωριοποίηση, οι πολιτικές υποβάθμιση του βιοτικού επιπέδου των κατοίκων, ενώ η Δεξιά την ίδια χρονική στιγμή την αντιμετωπίζει ως εφεδρεία. Προς επίρρωση αυτού του γεγονότος τέσσερα κράτη μέλη της ΕΕ και συγκεκριμένα η Ιταλία, η Σουηδία, η Φινλανδία και η Κροατία έχουν κυβερνητική συνεργασία με δεξιά και ακροδεξιά κόμματα ενώ υπάρχει κι ένα κράτος μέλος, όπως η Τσεχία, που υφίσταται διακοινοβουλευτική συνεργασία της δεξιάς με την ακροδεξιά [17].
Αν μη τι άλλο η εναλλακτική νέα δεξιά κατόρθωσε στην εποχή της μεταδημοκρατίας να κεφαλαιοποιήσει την οικονομική ανασφάλεια των χαμηλών και μεσαίων στρωμάτων λόγω των εφαρμοζόμενων νεοφιλελεύθερων πολιτικών. Παρόλο, που κατακρίνει τις οικονομικές ελίτ και τους ξένους, δεν αμφισβητεί το ίδιο το νεοφιλελεύθερο οικονομικό σύστημα και την προοπτική της ελπίδας για κοινωνική άνοδο. Αντίθετα, συνιστά μια εναλλακτική λύση για να μαζέψει την οργή των φτωχών και μη προνομιούχων επιρρίπτοντας το βάρος των ευθυνών στους μετανάστες. Για την ακροδεξιά αντίληψη υπόλογοι είναι οι μετανάστες, οι οποίοι μετατρέπονται σε εύκολους στόχους, ενώ η ανεργία, η εγκληματικότητα και οι οξυμένες οικονομικές ανισότητες δεν προκαλούνται λόγω της καπιταλιστικής συσσώρευσης πλούτου στα χέρια ενός όλο και μικρότερου ποσοστού της επιχειρηματικής ελίτ, αλλά στον ανταγωνισμό που υπάρχει στην εργασία από τους εισαγόμενους μετανάστες. Οι μετανάστες, δηλ. ευθύνονται καθώς «μάς παίρνουν τις δουλειές» [18]. Ο κίνδυνος δεν είναι η συντηρητική μετατόπιση της κοινωνίας, αλλά το γεγονός πως ή ακροδεξιά λογική αντιμετωπίζεται σήμερα ως ένα κανονικό πολιτικό φαινόμενο, που επιδιώκει ευρύτερες δυνατές συναινέσεις και συμβιβασμούς απορρίπτοντας πολιτικούς ανταγωνισμούς συνηγορώντας, προφανώς, υπέρ ενός αυταρχικού μονόδρομου [19].
Στα καθ’ ημάς η ελληνική νέα υπερ-συντηρητική δεξιά εναντιώθηκε στην κρίση χρησιμοποιώντας «αντισυστημική» ρητορική. Οι ρίζες της ανόδου της είναι κατά βάση οικονομικές. Η φτωχοποίηση, που επέφερε η κρίση των μνημονίων στη χώρα, η κατάρρευση της ελπίδας που είχε κυρίως η μεσαία τάξη στη Μεταπολίτευση κοινωνικής ανόδου και κινητικότητας συνιστούν τους βασικούς παράγοντες ανόδου της πέραν των πολιτισμικών. Έχει, ομολογουμένως, διαπιστωθεί, πως σημαντικό μέρος της ακροδεξιάς ριζοσπαστικοποίησης, που εκδηλώνεται πλέον στο διαδίκτυο συντέλεσε στην αύξηση της κοινωνικής της αποδοχής. Ωστόσο, η πολιτική τακτική της ΝΔ, η οποία τα τελευταία χρόνια αναθεώρησε πολλές από τις απόψεις της για την παραδοσιακή δεξιά ταυτότητα προκάλεσε την αποξένωση μεγάλου τμήματος των παραδοσιακών ψηφοφόρων της και δημιούργησαν χώρο στα δεξιά της για κριτική αμφισβήτησης. Σε αυτό, βέβαια, πρέπει να προστεθούν οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές, που έχουν υιοθετηθεί από τη ΝΔ τα τελευταία χρόνια όσο αφορά την ιδιωτικοποίηση κρίσιμων κρατικών θεσμών, όπως της υγείας [20] και της ανώτατης εκπαίδευσης [21], αλλά και του γεγονότος, ότι τις διαμορφώνουν προσωπικότητες, που προέρχονται από τον χώρο του εκσυγχρονιστικού ΠΑΣΟΚ. Οι πολιτικές αυτές, σε κάθε περίπτωση συμβαδίζουν με οικονομικές επιλογές σε χώρες της Ευρώπης και του δυτικού κόσμου, όπου τα περιθώρια για οικονομική αναδιανομή είναι ελάχιστα. Δεν μπορεί, τέλος, να παραβλεφθεί το γεγονός, πως το αντιεμβολιαστικό κίνημα για όσο χρόνο διαρκούσε η πανδημία του COVID-19 εκμεταλλεύτηκε η άκρα δεξιά, η οποία άδραξε της ευκαιρίας νομιμοποίησης μετά την δικαστική καταδίκης της Χρυσής Αυγής το 2020 [22].
Τα εκλογικά, μάλιστα, ποσοστά της Νέας υπερσυντηρητικής δεξιάς στη χώρα μας κατέγραψαν εκλογική άνοδο στις πρόσφατες εκλογές του 2023 σε σύγκριση με τις εκλογές του 2019, στις οποίες το εκλογικό τους ποσοστό ξεπέρασε το 12%, όσο και στις ευρωεκλογές του 2024, όπου ανήλθε στο 18%. Στην Ελλάδα, ωστόσο, η πολιτική μορφή της νέας δεξιάς δεν εμφανίζει ενιαίο μέτωπο, καθώς ένα μέρος από τους ψηφοφόρους της ταυτίζεται με την ακραιφνή ακροδεξιά οργάνωση του κόμματος των Σπαρτιατών, που εμφανίστηκε μετά την δικαστική καταδίκη της Χρυσής Αυγής από τα Ελληνικά Δικαστήρια, ενώ οι υπόλοιποι ψηφοφόροι του ευρύτερου χώρου της έχουν καταφύγει σε πολιτικούς σχηματισμούς, που έχουν υιοθετήσει κατά γενική παραδοχή ρητορική υπέρ συντηρητικής δεξιάς.
Ωστόσο, η απήχηση της νέας αυτής δεξιάς στη χώρα μας δεν περιορίζεται τόσο σε κόμματα, όσο ανιχνεύεται σε ένα ευρύ φάσμα μη κομματικών οργανώσεων, που αναδύονται από την κοινωνία των πολιτών (σωματεία, συλλόγους, ιδρύματα κλπ) όσο και σε μεμονωμένους πολιτευτές καθώς και σε ιστοσελίδες στο διαδίκτυο [23]. Ως εκ τούτου η υπερσυντηρητική δεξιά με αναφορές στις ελληνικές ορθόδοξες ιδεολογίες, που εμφιλοχωρούσε ιστορικά πάντα στην λαϊκή δεξιά, σήμερα εκπροσωπείται κοινοβουλευτικά στη χώρα [24]. Σε καμία περίπτωση, βέβαια, δεν μπορεί να ταυτιστεί με το ακροδεξιό νεοφασιστικό ή νεοναζιστικό μόρφωμα της Χρυσής Αυγής [25]. Κατά γενική, τέλος, παραδοχή σήμερα δεν πλανάται στην Ευρώπη το φάντασμα του Κομμουνισμού [26], αλλά της Ακροδεξιάς, που αν μη τι άλλο πρέπει να εκδιωχθεί και να κοπεί στις ρίζες του με αγωνιστική συλλογική δράση όλων των υγιών δημοκρατικών δυνάμεων.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ
[1] Habermas J. (2007), Ο Μεταεθνικός αστερισμός, μεταφρ. Λ. Αναγνώστου, Αθήνα: Πόλις, σελ. 127.
[2] Chevallier J. (2004), L‘État post–moderne, Paris, σελ. 135 επ., Ρεθυμιωτάκη Ε. (2012), Πηγές του δικαίου και νομικός πλουραλισμός στην ευρωπαϊκή ένωση. Αθήνα-Θεσσαλονίκη: Σάκκουλα. σελ. 70.
[3] Ελευθερίου Κ. (2024) Κρίση Κομματικό σύστημα Αριστερά, Αθήνα: ΕΝΑ, σελ. 92.
[4] Καλτσώνης Δ.- Λόπες Ν.Ε (2024), Το μέλλον της δημοκρατίας, Αθήνα: Τόπος. σελ. 53, 65, όπου υποστηρίζεται, ωστόσο, πως και στο χώρο της ΝΔ ενσωματώθηκαν αντιλήψεις πρόσωπα και αντιλήψεις του ακροδεξιού χώρου.
[5] Βασιλάκη Ρ.-Σουβλής Γ.-Κουτσουλέντη Α.-Αντωνάκος Ν. (2025), Η Εναλλακτική Δεξιά στην Ελλάδα, Αθήνα: Τόπος, σελ. 13.
[6] Mair P. (2020), Κυβερνώντας το κενό, Αθήνα: Επίκεντρο, σελ. 49.
[7] Σκουλαρίκη Α. (2024), Τα πολλά πρόσωπα της Άκρας Δεξιάς στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, στο: https://nomarchia.gr/%CF%84%CE%B1-%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%BB%CE%AC-%CF%80%CF%81%CF%8C%CF%83%CF%89%CF%80%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%AC%CE%BA%CF%81%CE%B1%CF%82-%CE%B4%CE%B5%CE%BE%CE%B9%CE%AC%CF%82-%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD/ πρόσβαση 11.8.2025.
[8] Καλτσώνης Δ.-Λόπες Ν.Ε (2024), ο.π. σελ. 65.
[9] Mudde C. (2020), Η ακροδεξιά σήμερα, Αθήνα: Επίκεντρο, σελ. 26-27, όπου περαιτέρω ο C. Mudde επισημαίνει «πως υφίσταται διχογνωμία στην επιστημονική κοινότητα ως προς το αν το κίνημα της ακροδεξιάς συνιστά μέρος της ευρύτερης αριστεράς ή όχι. Αρχικά, οι όροι «αριστερά» και «δεξιά» έχουν την απαρχή τους στην Γαλλική επανάσταση (1789-1799) στη διάρκεια της οποίας αυτοί που υπερασπίζονταν τον βασιλιά κάθονταν στα δεξιά του προέδρου του γαλλικού κοινοβουλίου και οι αντίπαλοι τους στα αριστερά. Δηλ. οι καθήμενοι στα δεξιά του βασιλιά ήταν υπέρ του ancient regime με χαρακτηριστικό τους την ιεραρχική τους τάξη, ενώ οι καθήμενοι στα αριστερά του ήταν υπέρ του εκδημοκρατισμού και της λαϊκής κυριαρχίας. Μετά τη βιομηχανική επανάσταση η διαίρεση αριστερά-δεξιά προσδιορίστηκε με όρους κοινωνικοοικονομικούς με την δεξιά αφενός να στηρίζει την ελεύθερη αγορά και την αριστερά αφετέρου να εναγκαλίζεται τον ρόλο του κράτους, αν και παρέμειναν νωπές εναλλακτικές διακρίσεις με γνώμονα το θρησκευτικό στοιχείο, που υπερασπιζόταν η δεξιά τάση, έναντι του κοσμικού κράτους, που συνηγορούσε η αριστερά. Τις τελευταίες πάντως δεκαετίες η διαίρεση αριστερά-δεξιά προσδιορίστηκε με βάση κοινωνικές και πολιτισμικές διευθετήσεις με τη δεξιά να στηρίζει τον αυταρχισμό ή τον εθνικισμό έναντι του «ελευθεριασμού» ή διεθνισμού που υποστηρίζει η αριστεράς ή σύμφωνα με την ηγέτιδα του RN Μαρίν Λε Πεν, που θεωρεί την αριστερά θιασώτη της παγκοσμιοποίησης ».
[10] Βασιλάκη Ρ.-Σουβλής Γ.-Κουτσουλέντη Α.-Αντωνάκος Ν. (2025), ο.π. σελ. 9-10.
[11] εκτενέστερα ως προς το ζήτημα αυτό βλ. Παπακωνσταντίνου Π. (2024), Το γκρίζο κύμα- Η νέα ακροδεξιά και οι συνεργοί της, Αθήνα: Τόπος.
[12] Νάνη Β. (2025), Το φάντασμα της ακροδεξιάς ξανά πάνω από την Ευρώπη – Ο ρόλος του Μασκ, στο: https://www.tovima.gr/2025/01/18/world/to-fantasma-tis-akrodeksias-ksana-pano-apo-tin-eyropi-o-rolos-tou-mask/ πρόσβαση 23.8.2025.
[13] Stanley J. (2018), Πως λειτουργεί ο φασισμός, Αθήνα: Μεταίχμιο, σελ 68, Levitsky St.-Ziblat D. (2018), Πως πεθαίνουν οι δημοκρατίες, Αθήνα: Μεταίχμιο, σελ. 327-328.
[14] Γαλανού Κ., Η άνοδος της Ακροδεξιάς απειλή για το πολιτικό σύστημα της Ευρώπης, στο: https://www.liberal.gr/politiki/i-anodos-tis-akrodexias-apeili-gia-politiko-systima-tis-eyropis/ πρόσβαση 17.4.2025, όπου υποστηρίζεται μεταξύ άλλων πως «Η δε ατζέντα περιλαμβάνει όλα τα συστατικά της ασφαλούς διαβίωσης, αυτά που αναζητούν εναγωνίως οι νέοι. Ένας 19χρονος φοιτητής που ζει στο Άμστερνταμ και ψήφισε τον ακροδεξιό Ολλανδό, Γκέερτ Βίλντερς, (επικεφαλής του Κόμματος για την Ελευθερία PVV) εξηγεί με πολύ απλά το λόγο. «Ζω ακόμα με τους γονείς μου – δεν μπορώ να αντέξω οικονομικά ένα δωμάτιο στο Άμστερνταμ. Πρέπει να πηγαινοέρχομαι κάθε μέρα. Ο Βίλντερς θέλει να δώσει στέγη σε ανθρώπους που είναι από εδώ – δεν το βρίσκω παράξενο». Αντίστοιχα η Μαρί Λεπέν στο δικό της μανιφέστο του 2022, υποσχέθηκε να καταργήσει τη φορολογία για τους νέους κάτω των 30 και να ενισχύσει τη φοιτητική στέγαση. Το αντιισλαμικό κόμμα του Βίλντερς στις πρόσφατες εκλογές, έγινε το κόμμα με τη μεγαλύτερη δύναμη στους ψηφοφόρους μεταξύ 18-34 ετών. Στη συγκεκριμένη κατηγορία εκτίναξε τα ποσοστά του από το 7% στο 17%. Αντίστοιχα στις σουηδικές εκλογές το ακροδεξιό κόμμα των Σουηδών Δημοκρατών πήρε το 22% στους ψηφοφόρους ηλικίας 18-21 ετών έναντι 12% που είχε πάρει το 2018…».
[15] Τσίπρας Α., ομιλία του στο Harvard Kennedy School με θέμα: «Τρεις άξονες για την επανάκαμψη των προοδευτικών δυνάμεων και την αντιμετώπιση της ακροδεξιάς σε Ευρώπη και ΗΠΑ» στο: https://intsipras.gr/al-tsipras-harvard-kennedy-school-treis-axones-gia-tin-epanakampsi-ton-proodeftikon-dynameon-kai-tin-antimetopisi-tis-akrodexias-se-evropi-kai-ipa πρόσβαση 17.4.2025.
[16] Χαροκόπο Κ., Τι πιστεύουν για την οικονομία τα ευρωπαϊκά ακροδεξιά κόμματα, στο: https://www.liberal.gr/oikonomia/ti-pisteyei-gia-tin-oikonomia-i-eyropaiki-akrodexia /πρόσβαση 16.4.2025.
[17] Στεφάνου Σ., ΓΓ της ΚΕ του ΑΚΕΛ, ομιλία του στη Διεθνή Διάσκεψη για την «Ειρήνη και τη Βιώσιμη Ανάπτυξη» που πραγματοποιήθηκε στις 17 & 18 Ιουνίου 2024 από το «Ινστιτούτο Αλέξη Τσίπρα» και το «Ίδρυμα Ζόραν Ζάεφ» με θέμα “Η Ευρώπη και η άνοδος ακροδεξιών και εθνικιστικών δυνάμεων – Ποιες πολιτικές μπορούν να τις αντιμετωπίσουν;” , στο: https://intsipras.gr/evropi-kai-i-anodos-akrodexion-kai-ethnikistikon-dynameon-poies-politikes-boroun-na-tis-antimetopisoun /πρόσβαση 17.4.2025 όπου ο εν λόγω θέτει το εξής ερώτημα «Πόσο πειστικοί είμαστε αλήθεια όταν από την μια φωνάζουμε για τον κίνδυνο της ακροδεξιάς και από την άλλη κυρίως η δεξιά συνεργάζεται με την ακροδεξιά όταν είναι να διασφαλίσει τη δική της εξουσία;».
Παράλληλα τόνισε, ότι επιβεβαιώνεται «αυτό το οποίο λέμε εμείς που βρισκόμαστε στην Αριστερά και πιστεύω ότι το λένε όλοι οι προοδευτικοί άνθρωποι, ότι η δεξιά πολλές φορές αντιμετωπίζει την ακροδεξιά ως εφεδρεία. Και αντιλαμβάνεστε ότι όταν την βλέπεις ως εφεδρεία την ακροδεξιά δεν την αντιμετωπίζεις κιόλας».
[18] Σκουλαρίκη Α. (2024), Τα πολλά πρόσωπα της Άκρας Δεξιάς στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, ο.π.
[19] Ελευθερίου Κ. (2024), Σε τι συνίσταται τελικά το πολιτικό κέντρο; Σκέψεις με αφορμή μια έρευνα κοινής γνώμης, στο: https://nomarchia.gr/ πρόσβαση 25.8.2025.
[20] Global Health Watch 6 (2023), B3 Healthcare and COVID-19: privatization by stealth.
[21] Άρθρο τη Εφημερίδας ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ: Private universities bill adopted, στο: https://www.ekathimerini.com/news/1233681/private-universities-bill-adopted/ πρόσβαση 11.8.2025.
[22] Βασιλάκη Ρ.-Σουβλής Γ.-Κουτσουλέντη Α.-Αντωνάκος Ν. (2025), ο.π, σελ. 23, 29-33.
[23] Βασιλάκη Ρ.-Σουβλής Γ.-Κουτσουλέντη Α.-Αντωνάκος Ν. (2025), ο.π. σελ. 10,13.
[24] Βερναρδάκης Χ. (2023), Πολιτικά κόμματα, εκλογές & κομματικό σύστημα, 2η έκδ., Αθήνα-Θεσσαλονίκη: εκδ. Σάκκουλα, σελ. 384.
[25] Habermas J. (2007), Ο Μεταεθνικός αστερισμός, μεταφρ. Λ. Αναγνώστου, Αθήνα: Πόλις, σελ. 127.
[26] Μαρξ Κ.-Ενγκελς Φ. (1994), Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος, Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή, Εισαγωγή.
Σαλαμίνα, 17/9/2025
Κριτσίκης Αλέξανδρος
Δικηγόρος Δρ. Νομικής
Μ.Ε Πάντειον Πανεπιστήμιο & ΔΘΠ
