Αικατερίνη Ν. Μηλιώτη

Δικηγόρος

Απόφοιτης του ΔΠΜΣ Ζώα: Ηθική, Δίκαιο, Ευζωία, (Τμήμα Φιλοσοφίας ΕΚΠΑ – Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ)

ORCID iD: https://orcid.org/0009-0009-9942-6020

Περίληψη 

Το παρόν άρθρο εξετάζει την εγκυρότητα συμβατικών όρων που απαγορεύουν τη διατήρηση ζώων συντροφιάς σε κατοικίες, υπό το φως της νομολογιακής και νομοθετικής εξέλιξης και ειδικότερα του Ν. 4830/2021. Αρχικά παρουσιάζεται η ιστορική πορεία της νομολογίας σχετικά με την υπεροχή των κανονισμών πολυκατοικίας έναντι της διατήρησης ζώων, καθώς και η σταδιακή μεταστροφή του νομοθέτη προς την αναγνώριση της συμβίωσης ανθρώπου – ζώου ως έκφανσης της προσωπικότητας. Στη συνέχεια, αναλύεται κατά πόσο οι απαγορεύσεις μπορούν να θεσπιστούν μέσω μισθωτικών συμβάσεων, με έμφαση στη διασταλτική εφαρμογή του άρθρου 15 Ν. 4830/2021, στην αντίθεση τέτοιων όρων προς τα χρηστά ήθη (ΑΚ 178), στην καταχρηστική άσκηση δικαιώματος (ΑΚ 281) και στην προσβολή της προσωπικότητας του μισθωτή (ΑΚ 57). Επιπλέον, εξετάζεται ο έλεγχος των απαγορευτικών ρητρών ως Γενικών Όρων Συναλλαγών κατά τον Ν. 2251/1994, καθώς και η «προσέγγιση αξιολόγησης βλάβης» (Harm Assessment Appro- ach) ως εργαλείο στάθμισης των αντικρουόμενων συμφερόντων. Συμπερασματικά, υποστηρίζεται ότι η διατήρηση ζώων συντροφιάς σε κατοικίες αποτελεί πλέον θεμελιωμένο δικαίωμα, άρρηκτα συνδεδεμένο με την προσωπικότητα του ατόμου και την προστασία της ευζωίας των ζώων, και ότι οι αντίθετοι συμβατικοί όροι είναι νομικά ανίσχυροι.

Abstract

This article examines the validity of contractual clauses prohibiting the keeping of companion animals in residential rentals, in light of recent jurisprudential and legislative developments, specifically Greek Law 4830/2021. Initially, it traces the historical trajec- tory of case law regarding the primacy of apartment building regulations over pet owner- ship, as well as the legislature’s gradual shift towards recognizing human-animal coexistence as an expression of individual personality. Subsequently, it analyzes whether such prohibitions can be established through lease agreements, emphasizing the expansive application of Article 15 of Law 4830/2021, the conflict of such terms with public morals (Article 178 of the Civil Code), the abuse of rights (Article 281 of the Civil Code), and the infringement of the tenant’s personality rights (Article 57 of the Civil Code). Furthermore, the study explores the scrutiny of prohibitive clauses as General Terms and Conditions under Law 2251/1994, as well as the “Harm Assessment Approach” as a tool for balancing conflicting interests. Conclusively, it is argued that keeping companion animals in resi- dential properties now constitutes a fundamental right, inextricably linked to the development of personality and the protection of animal welfare, rendering contrary contractual terms legally unenforceable.

Λέξεις Κλειδιά: ζώα συντροφιάς, μισθωτική σύμβαση, κανονισμός πολυκατοικίας, προσωπικότητα, ευζωία ζώων.

 

1.Εισαγωγή

Για πολλές δεκαετίες η διατήρηση ζώων συντροφιάς στο μίσθιο αποτελούσε προϊόν συμβατικής ρύθμισης, βασιζόμενο στην αρχή της ελευθερίας των συμβάσεων (ΑΚ 361)1. Ωστόσο, η νομοθετική και νομολογιακή εξέλιξη κατέδειξαν ότι το ζώο συντροφιάς λογίζεται πλέον ως μέλος της οικογένειας και η καθημερινή συμβίωση μαζί του ως έκφανση της προσωπικότητας του ατόμου. Η σταδιακή αύξηση του επιτρεπόμενου αριθμού των ζώων στο μίσθιο και η θωράκιση των μισθωτών έναντι απαγορευτικών όρων είτε αυτοί πηγάζουν από τον κανονισμό πολυκατοικίας είτε από τη μισθωτική σύμβαση, επιβεβαιώνουν τη μετατόπιση προς ένα κράτος δικαίου, που προσπαθεί να εξισορροπήσει την ιδιωτική αυτονομία με την ευζωία των ζώων και τον σεβασμό στην ιδιωτική ζωή των πολιτών.

 

2.Ζώα συντροφιάς και κανονισμός πολυκατοικίας: νομολογιακή και νομοθετική επισκόπηση

Κάνοντας μια ιστορική αναδρομή στη νομολογία σκόπιμο είναι να σχολιάσουμε ενδεικτικά τις κάτωθι αποφάσεις:

Μία από τις πρώτες δικαστικές αποφάσεις που χαρακτήρισαν υπέρμετρη δέσμευση της προσωπικότητας του ατόμου την απόλυτη απαγόρευση διατήρησης ζώου συντροφιάς βάσει του κανονισμού πολυκατοικίας είναι η υπ. αριθμ. 4985/1988 του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών.2 Η απόφαση έκρινε ότι τέτοια διάταξη του κανονισμού είναι άκυρη και ότι υπερισχύει η υγειονομική διάταξη που επέτρεπε τη διατήρηση.3 Ταυτόχρονα, όμως, έθεσε με σαφήνεια τα όρια του δικαιώματος του κηδεμόνα ορίζοντας ότι η διατήρηση ζώου συντροφιάς παύει να είναι νόμιμη όταν δημιουργεί οχληρές καταστάσεις.

Σταθμό στη νομολογιακή πορεία αποτέλεσε και η υπ.αριθμ. 7561/1989 του Εφετείου Αθηνών4, στην οποία καταγράφηκε, έστω και ως γνώμη της μειοψηφίας, η ρηξικέλευθη άποψη ότι η απαγόρευση διατήρησης ζώων προσβάλλει το δικαίωμα της προσωπικότητας και ειδικότερα το δικαίωμα επικοινωνίας του ανθρώπου με τα πλάσματα της φύσης5. Η πλειοψηφία, βέβαια, του δικαστηρίου επέμεινε στη στενή ερμηνεία της υπεροχής του κανονισμού έναντι της τότε Υγειονομικής Διάταξης 6.

Σε πλήρη αντίθεση με την ανωτέρω «ιδεολογική» και νομική τάση, κινείται η υπ. αριθμ. 997/1990 απόφαση του Αρείου Πάγου7. Σύμφωνα με την απόφαση αυτή οι ιδιοκτήτες διαμερισμάτων μπορούν να ρυθμίζουν ελεύθερα τις σχέσεις τους μέσω του κανονισμού της πολυκατοικίας βάσει της αρχής της ιδιωτικής αυτονομίας του άρθρου ΑΚ 361. Οι περιορισμοί που προβλέπονται στον κανονισμό, μεταξύ των οποίων και η απαγόρευση διατήρησης ζώων συντροφιάς, θεωρήθηκαν ισχυροί δεσμεύοντας άπαντες τους συνιδιοκτήτες ως πραγματικές δουλείες. Η παραβίαση οποιασδήποτε υγειονομικής διάταξης θεωρήθηκε και από μέρος της θεωρίας διοικητικού περιεχομένου και η τυχόν παραβίασή της επισύρει ενδεχομένως διοικητικές ή ποινικές κυρώσεις χωρίς να ασκεί επιρροή στις σχέσεις ιδιωτικού δικαίου.8

Βέβαια, κατά τον χρόνο έκδοσης της απόφασης δεν είχε θεσπιστεί τυπικός νόμος που να επέτρεπε τη διατήρηση ζώων συντροφιάς έναντι αντίθετης πρόβλεψης του κανονισμού. Έτσι, ο Άρειος Πάγος θεώρησε ότι υπουργικές αποφάσεις που επέτρεπαν τη διατήρησή τους παρά την αντίθετη πρόβλεψη του κανονισμού της πολυκατοικίας ήταν παράνομες, καθώς ο Υπουργός δεν διέθετε τη νομοθετική εξουσιοδότηση να παρεμβαίνει σε συμβάσεις και να τις καταργεί.

Το πιο κρίσιμο σημείο της απόφασης είναι η απόρριψη του ισχυρισμού ότι η δια- τήρηση σκύλου αποτελεί έκφανση της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας του ατόμου κατ΄άρθρο 5 παρ.1 του Συντάγματος. Έκρινε ότι η συνταγματική προστασία α- φορά τη συμμετοχή στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή του ατόμου, στην οποία, όμως, δεν περιλαμβάνεται η συμβίωση με τα ζώα. Συνεπώς, δυνάμει της ανωτέρω απόφασης κρίθηκε ότι οι κανονισμός υπερισχύει της υπουργικής απόφασης και ότι τα ζώα έπρεπε να απομακρυνθούν οπωσδήποτε, ανεξαρτήτως του αν δημιουργούσαν οχληρές καταστάσεις ή όχι.

Την ίδια αυστηρή κατεύθυνση ακολούθησε και η υπ. αριθμ. 737/1992 απόφαση του Εφετείου Αθηνών9, η οποία επιβεβαίωσε ότι οι απαγορεύσεις του κανονισμού δεσμεύουν απόλυτα τους συνιδιοκτήτες ως πραγματικές δουλείες. Η απόφαση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική διότι απέρριψε τον ισχυρισμό περί καταχρηστικής άσκηση δικαιώματος κρίνοντας ότι, ακόμα κι αν ο σκύλος διατηρείται επί σειρά ετών, χωρίς διαμαρτυρίες, ο διαχειριστής διατηρεί το δικαίωμα να ζητήσει την απομάκρυνσή του ανά πάσα στιγμή, εφόσον ο κανονισμός το προβλέπει.

Ακόμη και στις αρχές της δεκαετίας του 2000, η νομολογία παρέμενε εγκλωβισμένη στην προτεραιότητα των συμβατικών όρων. Οι αποφάσεις 3306/2000 και 6584/2001 του Εφετείου Αθηνών10 επιβεβαίωσαν και καθιέρωσαν νομολογιακά ότι οι κανονισμοί πολυκατοικίας υπερίσχυαν των υγειονομικών διατάξεων οδηγώντας στην απομάκρυνση ζώων, ακόμα και απουσία οχληρής συμπεριφοράς. Το Εφετείο, μάλιστα, με την υπ. αριθμ. 3306/2000 απόφαση έκρινε ότι ακόμα και μια ανοχή των συνιδιοκτητών επί 27 έτη δεν αρκούσε για να επιτρέψει τη συμβίωση με ζώα, αν ο κανονισμός το απαγόρευε, θέτοντας μ΄αυτόν τον τρόπο την τήρηση των συμβατικών όρων πάνω από την μακροχρόνια πρακτική και τον συναισθηματικό δεσμό ανθρώπου – ζώου.

Παρά την «εμμονή» αυτή της νομολογίας, η αναγκαιότητα για νομοθετική παρέμβαση είχε ήδη διαφανεί από την κύρωση της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την προστασία των ζώων συντροφιάς (Ν. 2017/1992), η οποία έθεσε τις βάσεις για να θεωρούνται οι καθολικές απαγορεύσεις των κανονισμών ασύμβατες προς την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας. Το “δικαστικό αδιέξοδο” ήταν πλέον σε ευθεία σύγκρουση με τις διεθνείς δεσμεύσεις της χώρας, οδηγώντας αναπόφευκτα στην ψήφιση του Ν. 3170/2003.

Η νομοθετική επίλυση του δικαστικού αδιεξόδου δρομολογήθηκε σταδιακά μέσα από τρεις διαδοχικούς σταθμούς, οι οποίοι μετέτρεψαν τη διατήρηση ζώου από μια επισφαλή συμβατική παραχώρηση σε ένα θεσμικά κατοχυρωμένο δικαίωμα. Η αρχή της ανατροπής έγινε με τον Ν.3170/2003, ο οποίος στο άρθρο 6 έθεσε τις βάσεις για την υπεροχή του νόμου έναντι της ιδιωτικής βούλησης. Για πρώτη φορά, ορίστηκε ρητά ότι η διατήρηση έως δύο ζώων ανά κατοικία επιτρέπεται ακόμη και στις περιπτώσεις όπου ο κανονισμός της πολυκατοικίας το απαγορεύει, υπό την προϋπόθεση ότι τα ζώα διαμένουν στο ίδιο διαμέρισμα με τον κηδεμόνα τους και δεν παραμένουν μόνιμα στις βεράντες ή στους κοινόχρηστους χώρους.11

Η προστασία αυτή ενισχύθηκε σημαντικά με τον Ν.4039/2012, ο οποίος εκσυγχρόνισε το πλαίσιο θέτοντας ως απαράβατο όρο την ηλεκτρονική σήμανση και την τήρηση βιβλιαρίου υγείας. Το σημαντικότερο στοιχείο της ρύθμισης αυτής ήταν η ρητή διατύπωση ότι ο κανονισμός της πολυκατοικίας δεν δύναται να απαγορεύσει τη διατήρηση ζώων συντροφιάς, παρά μόνο να περιορίσει τον μέγιστο αριθμό τους στα δύο ανά διαμέρισμα. Παράλληλα, ο νόμος άνοιξε τη δυνατότητα παραμονής των ζώων σε κοινόχρηστους χώρους, όπως η πυλωτή ή η ταράτσα, υπό την προϋπόθεση όμως της ομόφωνης απόφασης της Γενικής Συνέλευσης των ιδιοκτητών.

Η εξέλιξη αυτή κορυφώθηκε με το ισχύον πλαίσιο του Ν. 4830/2021, ο οποίος δι- εύρυνε περαιτέρω τα όρια της συμβίωσης. Με το άρθρο 15 παρ. 3 του συγκεκριμένου νόμου, ο μέγιστος αριθμός ζώων που μπορεί να επιτρέψει ένας κανονισμός αυξήθηκε μέχρι τρία ανά διαμέρισμα, ενώ εισήχθη μια σημαντική δικλείδα ασφαλείας που ορίζει ότι οποιαδήποτε αλλαγή στον κανονισμό για τον περιορισμό του μέγιστου αριθμού των ζώων τίθεται σε ισχύ μόνο μετά την παρέλευση δώδεκα μηνών από την ψήφισή της. Ο περιορισμός των τριών ζώων ανά διαμέρισμα ισχύει μόνο για σκύλους και γάτες και όχι για άλλα ζώα συντροφιάς.12 Με την υποχρεωτική πλέον εγγραφή στο Εθνικό Μητρώο Ζώων Συντροφιάς και την αυστηρή τήρηση των κανόνων , των υγειονομικών διατάξεων και των αστυνομικών διατάξεων περί κοινής ησυχίας13, η σύγχρονη νομοθεσία κατοχυρώνει οριστικά τη διατήρηση ζώων συντροφιάς ως αδιαπραγμάτευτη έκφανση της προσωπικότητας του ατόμου, καθιστώντας τις παλαιές καθολικές απαγορεύσεις των κανονισμών νομικά ανίσχυρες.

Αξιοσημείωτη είναι η σύγχρονη δικαστική προσέγγιση, όπως αποτυπώνεται στην υπ. αριθμ. 162/2023 απόφαση του Εφετείου Λάρισας, που μετατοπίζει το κέντρο βάρους από την τυπική ισχύ των κανονισμών στην ουσιαστική προστασία της προσωπικότητας και την τήρηση των κανόνων ευζωίας. Το δικαστήριο, εφαρμόζοντας τις διατάξεις του Ν. 4830/2021, ξεκαθαρίζει ότι η διατήρηση ζώου συντροφιάς δεν αποτελεί ένα ανέλεγκτο δικαίωμα, αλλά συνοδεύεται από την αυστηρή υποχρέωση του ιδιοκτήτη να διασφαλίζει την κοινή ησυχία και την ψυχική υγεία των περιοίκων. Ταυτόχρονα, η απόφαση εισάγει μια κρίσιμη θεσμική εγγύηση: η απομάκρυνση ενός ζώου δεν αποτελεί πλέον μια απλή «αστική διαφορά» που λύνεται με την επίκληση ενός κανονισμού, αλλά ανήκει στην αποκλειστική αρμοδιότητα του Εισαγγελέα, ο οποίος παρεμβαίνει μόνο σε περιπτώσεις κακοποίησης ή βάναυσης παραβίασης των κανόνων ευζωίας. Με αυτόν τον τρόπο, η σύγχρονη νομολογία επιτυγχάνει μια δίκαιη ισορροπία, προστατεύοντας αφενός τον άνθρωπο από την ηχορύπανση και την προσβολή της υγείας του, και αφετέρου το ζώο από αυθαίρετες και τιμωρητικές απομακρύνσεις που στερούνται νομικού ερείσματος. Συνεπώς, όσον αφορά τυχόν αντίθεση κανονισμού πολυκατοικίας με το άρθρο 15 παρ. 3 εδ.α του Ν.4830/2021, υπερισχύει το τελευταίο ως ius cogens, χωρίς να χωρεί αντίθετη συμφωνία των συμβαλλομένων 14 και χωρίς να έχει σημασία αν ο κανονισμός έχει συνταχθεί πριν ή μετά την ισχύ του Ν. 3170/2003 ή του Ν. 4039/2012 ή του Ν. 4830/2021.15

 

3.Ζώα συντροφιάς και μισθωτική σχέση

Παρά τη σαφή πρόβλεψη στον Ν. 4830/2021 αναφορικά με τυχόν απαγορεύσεις διατήρησης ζώων συντροφιάς από τον κανονισμό της πολυκατοικίας, ωστόσο ζητήματα ερμηνείας δημιουργούνται ως προς το αν μπορεί να υπάρξουν τέτοιες απαγορεύσεις δυνάμει μισθωτηρίου συμφωνητικού.

• Διασταλτική ερμηνεία του άρθρου 15 παρ. 3 εδ. α του Ν. 4830/2021

 Είχε υποστηριχθεί από τη θεωρία ότι, αν μπορούσε να παρακαμφθεί μέσω του άρθρου 6 του Ν. 3170/2003 αντίθετη πρόβλεψη του κανονισμού, τότε για την ταυτότητα του νομικού λόγου η αναγκαστική ρύθμιση θα υπερισχύσει και της μισθωτικής σύμβασης που περιέχει αντίθετο όρο16.

 Η υπεροχή των διατάξεων αναγκαστικού δικαίου του Ν. 4830/2021 έναντι της ιδιωτικής βούλησης συνεπάγεται μια διασταλτική ερμηνεία, η οποία καταλαμβάνει και το πεδίο των μισθωτικών συμβάσεων. Εφόσον ο τυπικός νόμος διαθέτει την κανονιστική ισχύ να παρακάμπτει τον κανονισμό της πολυκατοικίας, ο οποίος αποτελεί μια πολυμερή και αυξημένης ισχύος σύμβαση που δεσμεύει το σύνολο των συνιδιοκτητών, τότε, a fortiori, η ρύθμιση αυτή επιβάλλεται με ακόμα μεγαλύτερη “ένταση” σε μια διμερή συμφωνία εκμισθωτή και μισθωτή. Όταν δηλαδή απαγορεύεται για το μείζον (κανονισμό πολυκατοικίας) πρέπει να θεωρηθεί ότι απαγορεύεται και για το έλασσον (σύμβαση μίσθωσης)17.

• Αντίθεση στα χρηστά ήθη

 Η πρόβλεψη στο μισθωτήριο απαγόρευσης διατήρησης ζώου συντροφιάς αν και καταρχήν φαίνεται επιτρεπτή βάσει της ελευθερίας των συμβάσεων κατ΄άρθρο ΑΚ 361, ωστόσο, θα πρέπει να θεωρηθεί άκυρη ως αντιβαίνουσα στα χρηστά ήθη κατ΄άρθρο ΑΚ 17818.

Τα χρηστά ήθη αποτελούν αόριστη νομική έννοια και ως κριτήριο για τον προσδιορισμό τους πρέπει να θεωρηθούν οι ιδέες του εκάστοτε κατά γενική αντίληψη χρηστώς και εμφρόνως σκεπτόμενου κοινωνικού ανθρώπου. Η έννοια των χρηστών ηθών δεν είναι στατική αλλά μεταβάλλεται με την πάροδο του χρόνου και τη συνακόλουθη εξέλιξη της κοινωνικής ηθικής και των θεμελιωδών αρχών που επικρατούν σε κάθε χρονική περίοδο.19

Κομβικό σημείο προς ενίσχυση της θέσης περί μεταβολής της κοινωνικής ηθικής αναφορικά με τα ζώα συντροφιάς αποτελεί το άρθρο 13 της ΣΛΕΕ, το οποίο αναγνωρίζει ρητά τα ζώα ως “συναισθανόμενα όντα” (sentient beings), επιβάλλοντας στα κράτη-μέλη την υποχρέωση να λαμβάνουν υπόψη τις απαιτήσεις καλής διαβίωσής τους. Η διάταξη αυτή αποσαφηνίζει την έννοια των χρηστών ηθών, καθώς η συμβίωση με ένα ον που διαθέτει αισθήσεις και συναισθήματα αποτελεί θεμελιώδη επιλογή του σύγχρονου ανθρώπου και δεν μπορεί να εξομοιώνεται με τη χρήση ενός άψυχου αντικειμένου.

Συνεπώς, με τα σημερινά δεδομένα δεν μπορεί να θεωρηθεί ηθικός ο συμβατικός αποκλεισμός διατήρησης ζώων σ΄ένα ακίνητο, όταν τηρούνται οι όροι του αρ.15 του ν. 4830/2021 σχετικά με την κατοχή του ζώου και την υπεύθυνη ιδιοκτησία. Η παρουσία του ζώου στο μίσθιο εντάσσεται στη φυσιολογική χρήση του ακινήτου και κάθε αντίθετος συμβατικός όρος καταστρατηγεί τον πυρήνα του δικαιώματος χρήσης του μισθίου.20

• Καταχρηστική άσκηση δικαιώματος

 Σύμφωνα με την άποψη του Ιωάννη Κατρά είναι καταρχάς νόμιμος ο όρος στη μισθωτική σύμβαση βάσει του οποίου απαγορεύεται η διατήρηση ζώων συντροφιάς στο μίσθιο. Ωστόσο, σύμφωνα με το άρθρο 15 Ν.4830/2021 επιτρέπεται η διατήρηση δεσποζόμενων ζώων σε κάθε κατοικία, σύμφωνα με όσα ορίζονται στο άρθρο αυτό, ενώ στην παρ.3 του ίδιου άρθρου ορίζεται ότι δεν δύναται να απαγορευτεί η διατήρηση ζώων συντροφιάς με τον κανονισμό πολυκατοικίας, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις της παρ.2 του ίδιου άρθρου. Έτσι, εφόσον στην πολυκατοικία στην οποία βρίσκεται το μίσθιο, επιτρέπεται η διατήρηση τέτοιων ζώων, δεν είναι σύμφωνος με την καλή πίστη (ΑΚ 281, 288) όρος που απαγορεύει στο μίσθιο τη διατήρηση ζώων συντροφιάς, εκτός αν υπάρχει σπουδαίος και συγκεκριμένος λόγος που τέθηκε τέτοιος απαγορευτικός όρος στη μισθωτική σύμβαση.21

Η εμμονή, λοιπόν, ενός εκμισθωτή στην ενεργοποίηση του απαγορευτικού όρου, όταν ο μισθωτής τηρεί όλους τους κανόνες υγιεινής, ευζωίας και κοινής ησυχίας, συνιστά καταχρηστική άσκηση δικαιώματος (άρθρο ΑΚ 281) καθώς η απαγόρευση από τον εκμισθωτή της διατήρησης ζώου υπερβαίνει τα όρια της καλής πίστης, των χρηστών ηθών και του κοινωνικού και οικονομικού σκοπού του δικαιώματός του.

Εφόσον η παρουσία του ζώου δεν προκαλεί καμία υλική ζημία στο ακίνητο ούτε διαταράσσει τη λειτουργία της πολυκατοικίας ούτε προκαλεί οποιαδήποτε όχληση στους γείτονες, ο ιδιοκτήτης δεν έχει κανένα εύλογο ή έννομο συμφέρον να αξιώσει την απομάκρυνσή του. Σ΄ αυτή την περίπτωση, η άσκηση του συμβατικού δικαιώματος γίνεται αποκλειστικά για να περιοριστεί η ελευθερία του μισθωτή, γεγονός που υπερβαίνει προφανώς τα όρια που επιβάλλουν η καλή πίστη και ο κοινωνικός σκοπός του δικαιώματος της ιδιοκτησίας, αφού απαιτεί από τον μισθωτή μια δυσανάλογη θυσία με τον αποχωρισμό του ζώου, χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις συναισθηματικές ανάγκες ανθρώπου και ζώου και τον μεταξύ τους δεσμό22. Από την άλλη πλευρά, ο εκμισθωτής ουδέν όφελος αποκομίζει από την απομάκρυνση.

• Προσβολή προσωπικότητας

Η νομική ακυρότητα των απαγορευτικών όρων στα μισθωτήρια συμφωνητικά δεν θεμελιώνεται μόνο στη νομοθετική υπεροχή των αναγκαστικών διατάξεων του Ν. 4830/2021, αλλά και στην ανάγκη προστασίας του πυρήνα της προσωπικότητας του μισθωτή (ΑΚ 57) από κάθε παράνομη προσβολή. Η προστασία αυτή έχει κατοχυρωθεί και συνταγματικά με το άρθρο 2 παρ.1 του Συντάγματος σύμφωνα με το οποίο «ο σεβασμός και η προστασία της αξίας του ανθρώπου αποτελούν την πρωταρχική υποχρέωση της Πολιτείας».

Παρόλο που δεν υπάρχει ένας γενικός ορισμός της προσωπικότητας, θα μπορούσε να ειπωθεί ότι είναι όλες εκείνες οι αστάθμητες αξίες, οι οποίες συγκροτούν την ανθρώπινη υπόσταση και οι οποίες δεν είναι δυνατόν να προβλεφθούν εκ των προτέρων από τον νομοθέτη.23 Εκδήλωση του δικαιώματος της προσωπικότητας αποτελούν μεταξύ άλλων τόσο η φυσική όσο και η ψυχική υπόσταση του ατόμου. Στην έννοια της ψυχικής υπόστασης περιλαμβάνεται ο ψυχικός και συναισθηματικός κόσμος ο οποίος συντελεί στην ομαλή ψυχοσωματική ανάπτυξη του προσώπου.24

Έχει κριθεί μάλιστα και νομολογιακά ότι ο συναισθηματικός κόσμος του ατόμου αποτελεί προστατευόμενο έννομο αγαθό και η παρεμπόδιση της ανάπτυξής του μέσω της παρεμπόδισης επικοινωνίας ή συμβίωσης με πρόσωπα με τα οποία υφίσταται σταθερός συναισθηματικός δεσμός, συνιστά προσβολή της προσωπικότητας.25

Η επιβολή, λοιπόν, μιας καθολικής απαγόρευσης συμβίωσης με ζώα συντροφιάς, τα οποία αναγνωρίζονται, τόσο από το άρθρο 13 της ΣΛΕΕ όσο και από τον Ν. 4830/2021, ως συναισθανόμενα όντα και συνεπώς ικανά να δημιουργούν δεσμούς και να αποτελούν μέλη της οικογένειας, συνιστά υπέρμετρη επέμβαση στον ιδιωτικό βίο και προσβολή της ψυχικής υγείας του ατόμου και του συναισθηματικού του κόσμου. Έχει υποστηριχθεί ότι υπάρχει μεγάλη μερίδα ανθρώπων που αισθάνονται την ψυχική ανάγκη να φροντίζουν και να περιθάλπουν ζώα και μάλιστα ότι η ανάγκη τους αυτή έχει δικαιολογητικό λόγο την ίδια την ενότητα της φύση (άνθρωπος, ζώα, φυσικό περιβάλλον).26 Έχει υποστηριχθεί, επίσης, ότι η σχέση ανθρώπου – ζώου αφενός είναι τόσο βαθιά και ουσιαστική κατά τέτοιο τρόπο ώστε ο αποχωρισμός από αυτά δημιουργεί ψυχικά τραύματα και συνεπώς ο σύνδεσμος με αυτά αποτελεί μέρος ή προέκταση της ανθρώπινης προσωπικότητας.27

Κατά συνέπεια η συστηματική παρεμπόδιση κάποιου να διατηρεί ζώα στην κατοικία του συνιστά προσβολή της προσωπικότητάς του.28

Η προσβολή αυτή προσλαμβάνει σήμερα και μια έντονη κοινωνική διάσταση, καθώς η δραματική έλλειψη διαθέσιμων κατοικιών και η στενότητα της αγοράς ακινήτων θέτουν τον μισθωτή σε κατάσταση ανάγκης, αναγκάζοντάς τον να προσχωρήσει σε καταχρηστικούς περιορισμούς προκειμένου να εξασφαλίσει το αγαθό της στέγασης, γεγονός που αποτελεί προσβολή της προσωπικότητάς του. Υπό αυτό το πρίσμα, η διατήρηση ενός ζώου συντροφιάς που πληροί τις νόμιμες προϋποθέσεις ευζωίας και κοινής ησυχίας λογίζεται ως μέρος της «φυσιολογικής χρήσης» του μισθίου, και η δικαστική ακύρωση των απαγορευτικών όρων λειτουργεί ως απαραίτητο ανάχωμα στην κατάχρηση της οικονομικής ισχύος του εκμισθωτή, διασφαλίζοντας τον σεβασμό στην αξιοπρέπεια και την ελευθερία οργάνωσης της προσωπικής ζωής του μισθωτή.

• Παράβαση ΓΟΣ

 Σύμφωνα με τον Ν. 2251/1994 για την προστασία του καταναλωτή οι Γενικοί Όροι των Συναλλαγών αποτελούν προτυποποιημένους όρους οι οποίοι προορίζονται να αποτελέσουν περιεχόμενο μεγάλου αριθμού ομοιόμορφων συμβάσεων και οι οποίοι έχουν διαμορφωθεί πριν από τη σύναψη των συμβάσεων αυτών, συνήθως από τον οικονομικά ισχυρότερο συμβαλλόμενο. Κατά την ερμηνεία των ΓΟΣ λαμβάνεται υπόψη η ανάγκη προστασίας του καταναλωτικού κοινού και σε περίπτωση αμφιβολίας ερμηνεύονται υπέρ του καταναλωτή.29

Λόγω της τρόπον τινά διαπραγματευτικής ανισότητας που χαρακτηρίζει τη σχέση εκμισθωτή – μισθωτή, αυτή μπορεί να θεωρηθεί ότι προσιδιάζει με τη σχέση προμηθευτή καταναλωτή. Υπό το πρίσμα αυτό, προδιατυπωμένος μισθωτικός όρος που προβλέπει καθολική απαγόρευση κατοικίδιων στο μίσθιο συνιστά ΓΟΣ, καθώς ο μισθωτής -καταναλωτής προσχωρεί στη σύμβαση χωρίς ουσιαστική δυνατότητα διαπραγμάτευσης, συχνά υπό την πίεση της ανάγκης για εύρεση κατοικίας.

Κατόπιν τούτων συμβατικός όρος που απαγορεύει στον μισθωτή να διατηρεί ζώο συντροφιάς μπορεί να κριθεί άκυρος ως καταχρηστικός κατά παράβαση του Ν.2251/199430 σε συνδυασμό με τα άρθρα ΑΚ 281 και 288, καθώς και το πνεύμα του Ν. 4830/2021. Η ακυρότητα θεμελιώνεται στην υπέρμετρη διατάραξη της ισορροπίας δικαιωμάτων και υποχρεώσεων των μερών σε βάρος του καταναλωτή – μισθωτή, ο οποίος στερείται της δυνατότητας άσκησης ενός δικαιώματος που εντάσσεται στη φυσιολογική χρήση του μισθίου και προστατεύεται από το ισχύον νομοθετικό πλαίσιο.

• Η προσέγγιση αξιολόγησης της βλάβης

 Κατά την ερμηνεία των κανόνων που διέπουν τις μισθωτικές σχέσεις, κρίνεται απαραίτητο να ληφθεί υπόψη και η «Προσέγγιση Αξιολόγησης Βλάβης» (Harm Assessment Approach), όπως αυτή θεμελιώνεται στη θεωρία του Joel Feinberg31 για τα ηθικά όρια της κρατικής παρέμβασης με αναλογική εφαρμογή και στο δίκαιο που διέπει τις μι- σθώσεις32. Η προσέγγιση αυτή δεν αντιμετωπίζει τη βλάβη ως μια αφηρημένη έννοια, αλλά ως την ουσιαστική «αναστολή ή οπισθοδρόμηση ενός ζωτικού συμφέροντος» του ατόμου.

Στο πλαίσιο αυτό, η ερμηνεία των ρητρών «απαγόρευσης κατοικίδιων» οφείλει να διέρχεται από μια διαδικασία στάθμισης, όπου η βέβαιη και σοβαρή προσβολή της προσωπικότητας και της ψυχικής υγείας του ενοικιαστή από τον αναγκαστικό αποχωρισμό του ζώου του σταθμίζεται έναντι της πιθανής και συχνά υποθετικής υλικής ζημιάς στην περιουσία του εκμισθωτή.

Υιοθετώντας τα κριτήρια του Feinberg για το μέγεθος, την πιθανότητα και τη ζωτικότητα της βλάβης, η ερμηνευτική διαδικασία μετατοπίζεται από την απόλυτη προστασία της ιδιοκτησίας στην αναγνώριση του δεσμού ανθρώπου-ζώου ως συστατικού της ανθρώπινης ευημερίας. Έτσι, η απαγόρευση κατοικίδιων παύει να θεωρείται ένα απλό μέσο ελέγχου κινδύνου και αναδεικνύεται σε παράγοντα πρόκλησης δυσανάλογης βλάβης, γεγονός που επιβάλλει τον περιορισμό της συμβατικής ελευθερίας του εκμισθωτή υπέρ της προστασίας της προσωπικής ζωής του μισθωτή και της κοινωνικής αλληλεγγύης.33

 

4.Συμπέρασμα

 Η εξέλιξη του δικαίου όσον αφορά τη διατήρηση ζώων συντροφιάς σε κατοικίες αποτυπώνει με ενάργεια τη σταδιακή προσαρμογή του νομοθετικού και νομολογιακού πλαισίου στις κοινωνικές εξελίξεις και ανάγκες. Η μετάβαση από την αρχή της ιδιωτικής αυτονομίας σε μια διευρυμένη προστασία της προσωπικότητας του ατόμου, που διατηρεί ζώο συντροφιάς, και της ευζωίας του ίδιου του ζώου, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της δυναμικής φύσης του δικαίου. Η κορύφωση αυτής της εξέλιξης εντοπίζεται στο άρθρο 15 του Ν. 4830/2021, το οποίο καθιερώνει ένα κανονιστικό πλαίσιο αναγκαστικού δικαίου που υπερισχύει, όχι μόνο έναντι των κανονισμών αλλά και έναντι των μισθωτικών συμ- βάσεων.

Ως προς τον κανονισμό πολυκατοικίας η βούληση του νομοθέτη εκφράστηκε ρητά και με σαφήνεια, ενώ ως προς τα μισθώτηρια συμβόλαια ο νομοθέτης σιωπά. Το κενό αυτό, όμως, καλύπτεται καταρχάς από την αναλογική εφαρμογή του άρθρου 15 του Ν. 4830/2021 δεδομένου ότι εφόσον ο νόμος υπερισχύει του κανονισμού που αποτελεί μια πολυμερή σύμβαση αυξημένης δεσμευτικότητας, τότε a fortiori πρέπει να υπερισχύσει και έναντι της διμερούς μισθωτικής σύμβασης. Επιπλέον, μπορεί να καλυφθεί και με την επίκληση του άρθρου 178 ΑΚ καθώς όρος στη σύμβαση που απαγορεύει τη διατήρηση ζώου συντροφιάς είναι άκυρος ως αντίθετος στα χρηστά ήθη και με επίκληση του άρθρου 281 ΑΚ ως καταχρηστικός με βάση την αρχή της αναλογικότητας λαμβανομένης υπόψη της «προσέγγισης αξιολόγησης βλάβης». Παράλληλα, η επιβολή τέτοιων όρων συνιστά ουσιώδη προσβολή της προσωπικότητας του μισθωτή (ΑΚ 57), ιδίως όταν λαμβάνεται υπόψη η κοινωνική και οικονομική συγκυρία που περιορίζει σημαντικά την ελευθερία επιλογής κατοικίας.

Πέραν των ανωτέρω, η ένταξη ρητρών στα μισθωτήρια θα πρέπει να ελεγχθεί υπό το πρίσμα των ΓΟΣ, καθώς η μονομερής επιβολή τους επηρεάζει την ισορροπία των δικαιωμάτων των μερών, δεσμεύοντας υπέρμετρα το ένα εξ αυτών και υπονομεύοντας τον κοινωνικό σκοπό της μίσθωσης κατοικίας.

Συμπερασματικά, προκύπτει ότι η διατήρηση ζώων συντροφιάς σε κατοικίες, υπό την προϋπόθεση, βέβαια, τήρησης των όρων του άρθρου 15 του Ν. 4830/2021, αποτελεί πλέον θεμελιωμένο δικαίωμα άρρηκτα συνδεδεμένο με την προσωπικότητα του ατόμου. Η νομική αυτή παραδοχή ερείδεται απευθείας στο Σύνταγμα. Η ελευθερία των συμβάσεων (ΑΚ 361) οφείλει να υποχωρεί μπροστά στην προστασία της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας (άρθρο 5 παρ. 1 του Συντάγματος) και, κυρίως, της ανθρώπινης αξιοπρέπειας (άρθρο 106 παρ. 2 του Συντάγματος), η οποία οριοθετεί κάθε ιδιωτική οικονομική πρωτοβουλία.

Κάθε αντίθετη ερμηνεία αντιστρατεύεται το πνεύμα του φιλοζωικού νόμου και τις σύγχρονες ηθικές αξίες, δεδομένου ότι τα ζώα εντάσσονται στον «συµβιωτικό κύκλο» µε τους ανθρώπους34 και αναντίλεκτα αποτελούν πλέον μέλη της οικογένειας, που χρήζουν σεβασμού και προστασίας της ευζωίας τους κατά τη συμβίωσή τους με τον άνθρωπο.

1 Η συμβατική ελευθερία συνιστά εκδήλωση της ιδιωτικής αυτονομίας και συνίσταται στην ικανότητα κάθε υποκειμένου δικαίου να διαμορφώνει τις έννομες σχέσεις του, ιδίως τις περιουσιακές σύμφωνα με τη βού- λησή του. Ιωάννης Καρακώστας, Αστικός Κώδικας , Γενικό Ενοχικό, άρθρα 287 – 495, Αθηνα: Νομική Βι- βλιοθήκη, 2006, σελ. 322.

2 Ο διαχειριστής ζητούσε την απομάκρυνση μεγαλόσωμου σκύλου της εναγομένης, αφενός διότι υπήρχε ρητή απαγόρευση στον κανονισμό πολυκατοικίας, αφετέρου διότι ζούσε στον εξώστη πολυκατοικίας υπό ανθυγιεινές συνθήκες (ΜονΠρωτΑθηνών 4985/1988, Τράπεζα Νομικών Πληροφοριών, ΝΟΜΟΣ).

3 άρθρο 17 της Α1β/8181/86 υγειονομικής διάταξης όπως αντικαταστάθηκε με το άρθρο 1 της Α1β/7654/87 υγειονομικής διάταξης που ορίζει «στις πρωτεύουσες νομών και σε πόλεις με πληθυσμό άνω των 5.000 κατοίκων, επιτρέπεται η διατήρηση μόνο ενός σκύλου ή μιας γάτας ή δύο σκύλων ή δύο γατών σε κάθε διαμέρισμα αυτών, ακόμα κι εκεί που ο κανονισμός της πολυκατοικίας απαγορεύει τη διατήρηση τέτοιων ζώων».

4 Τράπεζα Νομικών Πληροφοριών, ΝΟΜΟΣ.

5 Γ.Ν. Τζωρτζάκης, «Η διατήρηση κατοικίδιων στις πολυκατοικίες», Νομικό Βήμα 32 (1), σελ. 624 επ.

6 Βλ. υποσημείωση υπ.αριθμ.2.

7 Ο διαχειριστής και ιδιοκτήτης διαμερίσματος στράφηκε κατά τεσσάρων ιδιοκτητών διαμερισμάτων της αυτής πολυκατοικίας, οι οποίοι διατηρούσαν ζώα συντροφιάς στα διαμερίσματά τους κατά παράβαση της καθολικής απαγόρευσης διατήρησης ζώων συντροφιάς του κανονισμού της πολυκατοικίας, ζητώντας την απομάκρυνσή τους. Το δευτεροβάθμιο δικαστήριο είχε δικαιώσει τους κηδεμόνες των ζώων, αλλά τελικά ο ΑΠ δικαίωσε τον διαχειριστή.

8 Γιάννης Κωστόπουλος, «Η διατήρηση κατοικίδιων ζώων στις πολυκατοικίες», Επιθεώρηση Δικαίου Πολυ- κα-τοικίας, 2001, Ιανουάριος – Μάρτιος, τεύχος 1.

9 Τράπεζα Νομικών Πληροφοριών ΝΟΜΟΣ.

10 Ο.π, ΝΟΜΟΣ.

11 Παρά την ψήφιση του Ν.3170/2003, δεν επήλθε πλήρης αποσαφήνιση του νομικού καθεστώτος. Ενδει- κτικά, αναφέρουμε την υπ. αριθμ. 4468/2010 απόφαση του Πολυμελούς Πρωτοδικείου Αθηνών, η οποία έκρινε ότι οι περιορισμοί του κανονισμού έχουν χαρακτήρα πραγματικής δουλείας και δεσμεύουν τους συ- νιδιοκτήτες κατά παρέκκλιση ακόμα και των διατάξεων αναγκαστικού νόμου. Ωστόσο, η απομάκρυνση του ζώου δε διατάχθηκε λόγω της τυπικής αυτής απαγόρευσης αλλά λόγω πιθανολόγησης σοβαρής προσβο- λής της υγείας γείτονος (αλλεργικό σοκ) οριοθετώντας μ΄αυτόν τον τρόπο το δικαίωμα διατήρησης ζώου με φραγμό την αποδεδειγμένη βλάβη της υγείας και διατάραξης της νομής των λοιπών ενοίκων της πολυκα- τοικίας (Τράπεζα Νομικών Πλήροφοριών ΝΟΜΟΣ).

12 Ιωάννης Κατράς, Δίκαιο Οροφοκτησίας, Αθήνα – Θεσσαλονίκη, 2026 σελ.785

13 Ο.π., Ιωάννης Κατράς, σελ. 795.

14 Γ.Ν. Τζωρτζάκης, «Η διατήρηση κατοικίδιων στις πολυκατοικίες», ΝοΒ 32 (1), σελ. 624.

15 Ιωάννης Κατράς, Δίκαιο Οροφοκτησίας, σελ.789

16 Αχιλλέας Κουτσουραδής, Η προστασία των ζώων και το δίκαιο, επιμ. Ι.Καράκωστας – Α.Μπρεδήμας, Αθήνα – Κομοτηνή: Αντ.Ν. Σάκκουλας, 2004, σελ. 110.

17 Ανδρέας – Νικόλαος Κουκούλης, Νομική θέση και προστασία των ζώων σε Αστικό Κώδικα και Ειδικούς Νόμους, Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη, σελ. 116.

18 Ο.π., Ανδρέας – Νικόλαος Κουκούλης σελ. 62.

19 Απόστολος Γεωργιάδης, Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου, Αθήνα-Κομοτηνή: Αντ.Ν. Σάκκουλας, 1997, σελ. 390-391.

20 Ανδρέας – Νικόλαος Κουκούλης, Νομική θέση και προστασία των ζώων σε Αστικό Κώδικα και Ειδικούς Νό-μους, Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη, σελ. 62.

21 Ιωάννης Κατράς, Δίκαιο Οροφοκτησίας, Αθήνα – Θεσσαλονίκη: Σάκκουλας, 2026, σελ. 327.

22 Έχει γίνει δεκτό (υπ. αριθμ. 71/2020 απόφαση του Ειρηνοδικείου Αλεξανδρούπολης) ότι ακόμα και σε περιπτώσεις αποδεδειγμένης όχλησης, το Δικαστήριο δεν διατάσσει την απομάκρυνση του ζώου αλλά επι- βάλλει ηπιότερα περιοριστικά μέτρα βάσει της αρχής της αναλογικότητας σεβόμενο τον προσωπικό δεσμό ανθρώπου – ζώου. Η προσέγγιση αυτή ενισχύει το επιχείρημα ότι η αξίωση για απαγόρευση διατήρησης ζώου συντροφιάς στο μίσθιο ή η απομάκρυνση αυτού είναι καταχρηστική, εφόσον το ζώο δεν προκαλεί όχληση ή δεν συντρέχει συγκεκριμένος λόγος απομάκρυνσής του (Τράπεζα Νομικών Πληροφοριών, ΝΟΜΟΣ).

23 Απόστολος Γεωργιάδης, Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου, Αθήνα-Κομοτηνή: Αντ.Ν. Σάκκουλας, 1997, σελ. 126.

24 Ο.π, Απόστολος Γεωργιάδης, σελ.126.

25 ΜονΠρωτΚαβ 10/1994, ΜονΠρωτ.Θεσ/κης 8513/2018 Τράπεζα Νομικών Πληροφοριών ΝΟΜΟΣ.

26 Γ.Ν. Τζωρτζάκης, «Η διατήρηση κατοικίδιων ζώων στις πολυκατοικίες», Νομικό Βήμα, 32(1), 1984, σελ. 625.

27 Νικόλαος Λεμπέσης, «Οριζόντια Ιδιοκτησία. Ζώα, Πτηνά», Ελληνική Δικαιοσύνη, Τόμος 31, 1990.

28 Γ.Ν. Τζωρτζάκης, «Η διατήρηση κατοικίδιων ζώων στις πολυκατοικίες», Νομικό Βήμα, 32(1), 1984, σελ. 625.

29 Απόστολος Γεωργιάδης, Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου, Αθήνα-Κομοτηνή: Αντ.Ν. Σάκκουλας, 1997, σελ. 357-358.

30 Σύμφωνα με το άρθρο 2 παρ.6, 10 όροι που δεν αποτέλεσαν αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης που έχουν ως αποτέλεσμα τη διατάραξη της ισορροπίας των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων των συμ- βαλλομένων σε βάρος του καταναλωτή απαγορεύονται και είναι άκυροι.

31 Ο Joel Feinberg (19 Οκτωβρίου 1926 – 29 Μαρτίου 2004) ήταν Αμερικανός πολιτικός και νομικός φιλό- σοφος. Είναι γνωστός για το έργο του στους τομείς της ηθικής, της θεωρίας της δράσης, της φιλοσοφίας του δικαίου και της πολιτικής φιλοσοφίας, καθώς και για την έρευνά του σχετικά με τα ατομικά δικαιώματα και την κρατική εξουσία. George W. Rainbolt, “Feinberg, Joel,” in The International Encyclopedia of Eth- ics, ed. Hugh LaFollette (Hoboken, NJ: John Wiley & Sons,
(2013), https://doi.org/10.1002/9781444367072.wbiee352.pub2
32 Αν και το έργο του Feinberg επικεντρώνεται στο Ποινικό Δίκαιο, η μεθοδολογία του για τη στάθμιση των συμ-φερόντων τυγχάνει ευρείας αποδοχής και σε άλλους κλάδους του δικαίου.

33 Deborah Rook and Brinda India Jegatheesan, “‘No Pet’ Covenants and the Law: A Harm Assessment Approach to Regulating Companion Animals in Rental Housing Across the World,” Liverpool Law Review 45, no. 3 (2024): 483-487. https://doi.org/10.1007/s10991-024-09369-7

34 Στην αιτιολογική έκθεση στο σχέδιο νόμου «Για τα δεσποζόμενα και τα αδέσποτα ζώα συντροφιάς και την προστασία των ζώων από την εκμετάλλευση ή τη χρησιμοποίηση με κερδοσκοπικό σκοπό» της 12ης Δεκεμ- βρίου 2011 αναφέρεται η φράση «εντάσσονται στον συμβιωτικό κύκλο» του ανθρώπου. https://www.hel- lenicparliament.gr/UserFiles/2f026f42-950c-4efc-b950-340c4fb76a24/g-dogs-eis.pdf
Πρόσβαση 12 Απριλίου 2026

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Βουλή των Ελλήνων. «Αιτιολογική Έκθεση στο Σχέδιο Νόμου: Για τα δεσποζόμενα και τα αδέσποτα ζώα συντροφιάς και την προστασία των ζώων από την εκμετάλλευση ή τη χρησιμοποίηση με κερδοσκοπικό σκοπό». Αθήνα, 12 Δεκεμβρίου 2011. https://www.hel- lenicparliament.gr/UserFiles/2f026f42-950c-4efc-b950-340c4fb76a24/g-dogs-eis.pdf (πρόσβαση 12 Απριλίου 2026).

Γεωργιάδης, Απόστολος. Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου. Αθήνα-Κομοτηνή: Αντ. Ν. Σάκκουλας, 1997.

Ιωάννης, Καρακώστας. Αστικός Κώδικας, Γενικό Ενοχικό, άρθρα 287 – 495. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη, 2006.

Κατράς, Ιωάννης. Δίκαιο Οροφοκτησίας. Αθήνα – Θεσσαλονίκη: Σάκκουλας, 2024.

Κατράς, Ιωάννης. Αστικές και Νέες Εμπορικές Μισθώσεις. Αθήνα – Θεσσαλονίκη, Σάκκουλας, 2026.

Κουκούλης, Ανδρέας – Νικόλαος. Νομική θέση και προστασία των ζώων σε Αστικό Κώδικα και Ειδικούς Νόμους. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη, 2023.

Κουτσουραδής, Αχιλλέας. «Η προστασία των ζώων και το δίκαιο». Στο Η προστασία των ζώων και το δίκαιο, επιμέλεια Ι. Καράκωστας και Α. Μπρεδήμας. Αθήνα – Κομοτηνή: Αντ. Ν. Σάκκουλας, 2004.

Κωστόπουλος, Γιάννης. «Η διατήρηση κατοικίδιων ζώων στις πολυκατοικίες». Επιθεώρηση Δικαίου Πολυκατοικίας, (Ιανουάριος – Μάρτιος 2001).

Λεμπέσης, Νικόλαος. «Οριζόντια Ιδιοκτησία. Ζώα, Πτηνά». Ελληνική Δικαιοσύνη 31, (1990).

Rainbolt, George W. “Feinberg, Joel.” In The International Encyclopedia of Ethics, ed- ited by Hugh LaFollette. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, 2013. https://doi.org/10.1002/9781444367072.wbiee352.Rook, Deborah, and Brinda India Jegatheesan. “‘No Pet’ Covenants and the Law: A Harm Assessment Approach to Regulating Companion Animals in Rental Housing Across the World.” Liverpool Law Review 45 (3), (2024): 471–494. https://doi.org/10.1007/s10991-024-09369-7.

Τζωρτζάκης, Γ. Ν. «Η διατήρηση κατοικιδίων στις πολυκατοικίες». Νομικό Βήμα 32,(1984), 624 -626.